راه‌یابی واژگان تخصصی علم و فن‌آوری به ادبیات روزمره و همچنین به سایر شاخه‌های دانش، پدیده‌های عجیبی نیست. گاه اما پیش می‌آید که معانی درست در این میان گم گشته و واژگان تخصصی به نادرست به کار گرفته می‌شوند. جمله‌های ذکر شده در عنوان کاملاً درست است: همه چرتکه‌های دیجیتالی می‌شوند، و محیطی که هم‌اکنون در آن مطالعه می‌شود، نام «فضای مجازی» را نمی‌خواند! در ادامه به بررسی شماری از واژگان مهم – و بدجاافتاده – مرتبط با دنیای کامپیوتر پرداخت و علت آن را پیدا کرد.

یک ماشینحساب دیجیتالی (اما نه الکترونیکی)
یک ماشینحساب دیجیتالی (اما نه الکترونیکی)

کامپیوتر یا رایانشگر را می‌توان اساساً هر وسیله‌ای (یا حتی هر شخصی) دانست که انجام یا وظیفه‌ای انجام پردازش (پردازش)، محاسبه (محاسبه) و شمارش (حساب) را دارد.

این واژه بیشتر تداعی‌کننده ماشین‌های الکترونیکی است که چنین وظایفی را به دوش می‌کشند. اما هیچ لزومی ندارد که یک کامپیوتر، الکترونیکی باشد؛ بلکه ساخت کامپیوترهای مکانیکی، هیدرولیکی، بیولوژیکی و… نیز کاملاً امکان پذیر است. می توانم خط کش لغزنده یا چرتکه به عنوان دو نمونه کامپیوتر مکانیکی اشاره کرد. البته خود لفظ «کامپیوتر» تا پیش از انتخاب نوع الکترونیکی آن بیشتر به افراد یا تیم‌هایی گفته می‌شود که وظیفه انجام محاسبات ریاضی را بر انجام می‌دهد.

لپتاپ یا تلفن همراه هوشمند شما کامپیوترهای همه‌منظوره (عمومی) می‌شوند؛ به این معنا که قابلیت انجام آن را داشته باشد، از وظایفی که به طور اصولی به دلیل برنامه‌ریزی راحت آن‌ها انجام می‌شود، انجام می‌شود (به راحتی می‌توانید بازی‌های ویدیویی را روی لپ‌تاپ‌های خود اجرا کنید و به اجرای چند برنامه از پیش‌تعیین‌شده‌ها نیز محدود کنید) . اما کامپیوترهای همه‌منظوره، زیرمجموعه‌ای از تمام کامپیوترها هستند. در برابر آن ها، کامپیوترهای تک‌منظوره (special-purpose) قرار میگیرند که جهت اجرای تنها یک یا چند وظیفه طراحی شده اند. ماشین‌حساب، کامپیوتر تعبیه‌شده در برخی از لوازم خانگی (مثل ماشین لباسشویی) و… نمونه‌هایی از کامپیوترهای تک‌منظوره هستند (شما نمی‌توانید ماشین‌حساب‌های ساده‌ای را بسازید، مثلاً لگاریتم را نیز حساب کنید؛ اما این که در سخت‌افزارش دست می‌گیرند و احتمالاً قطعات را انجام می‌دهند. را نیز به آن اضافه کنید).

⚠️ نکات مهم:
۱- کامپیوترها لزوماً دسته‌ای از ماشین‌های الکترونیکی مشترک.
۲- کامپیوترها لزوماً همه‌منظور از طریق و نرم‌افزار تغییر عملکرد از نصب‌افزار ندارند.
۳- کامپیوترهای شخصی (PC) فقط یک زیرمجموعه کوچک از دنیای بزرگ کامپیوترها می‌شوند.
۴- دقیقاً به دلیل نکته‌ی ۳ این وظیفه‌ای است پژوهشگر کامپیوتر یا مهندس کامپیوتر تعمیر کامپیوتر شخصی شما نیست اما این کار به مدیریت تکنیسین تعمیرات کامپیوتر است.

توضیح نکته‌ی ۴: برای یک پژوهشگر کامپیوتر، آشنایی با علوم کامپیوتر، مبانی محاسبات، طراحی الگوریتم و… نیاز است. برای یک مهندس کامپیوتر، آشنایی با طراحی و تحلیل سیستم های نرم افزاری نیاز دارد. هر دو مجموعه‌ای دیگر از تحصیلات دانشگاهی می‌شوند (هرچند که معمولاً مهندس به حرفه‌ای هم نیازمند است) و البته در مفاد درسی هیچ خبری از تعمیرات لپ‌تاپ و پرینتر نیست. را بلد باشند). در برابر آن، برای کار به عنوان تکنیسین تعمیرات کامپیوتری نیازی به تحصیلات آکادمیک نبوده و فرد می‌توان با آن کارگاه‌هایی چون +CompTIA A و یا فعالیت به عنوان کارآموز و کسب تجربه، با این عنوان شغلی شروع به کار کند. این که از یک مهندس کامپیوتر در اقوام خود انتظار تعمیر لپ‌تاپ خود را دارید، مشابه این است که یک مهندس عمران انتظار بنایی داشته باشید متفاوت در دو عنوان شغلی است).

شیوه‌های انجام محاسبات در کامپیوترها (از هر نوع، حتی کامپیوترهای غیرالکترونیکی) را می‌توان به دو دسته‌ای انجام داد. دیجیتال و آنالوگ تقسیم کرد. صفت دیجیتال (دیجیتال) از اسم رقم به معنای «رقم»، و صفت آنالوگ (آنالوگ یا آنالوگ) از قیاس اسمی به معنای «قیاس» گرفته‌شده است.

کامپیوتر آنالوگ به هر کامپیوتری گفته می‌شود که تغییراتی را به یک خاصیت فیزیک در خود تشبیه کرده و رایانش را با تغییرات تغییرات بر روی همان ویژگی انجام می‌دهد. مثلاً فرض کنید بناست کامپیوتری الکترونیکی بسازید که حاصل ضرب دو تغییر یک و ب را حساب کند. تمام چیزی که نیاز به یک مقاومت مقاومت، یک منبع ولتاژ متفاوت و یک آمپرسنج است. طبق قانون اُهم:

V = IR → I = V÷R

می‌توان مقداری را هم‌ارز با ولتاژ در نظر گرفت (مثلاً اگر برابر ۳ بود، ولتاژ را ۳V تنظیم می‌کنید) و مقدار b را هم‌ارز با معکوس مقاومت (مثلاً اگر برابر ۲ بود، مقاومت را روی ۰/۵ تنظیم می‌کنید). حال برای محاسبه یک ×b کافیست شدت جریان عبور از مدار را به وسیله ابزارهای آمپرسنج اندازه گیری کنید (به عنوان مثال ما: I = ۳÷۰/۵ = ۶).

یک کامپیوتر الکترونیکی آنالوگ در حال شبیه سازی جاذب لورنتس (نظریه آشوب) |  منبع: سابردیت الکترونیک
یک کامپیوتر الکترونیکی آنالوگ در حال شبیه سازی جاذب لورنتس (نظریه آشوب) | منبع: سابردیت الکترونیک

کامپیوتر دیجیتال اما از روش متفاوتی بهره می‌گیرد: اطلاعات را به شیوه‌های کدگذاری و محاسبات روی کدها انجام می‌شود. مثلا بیشتر کامپیوترهای دیجیتال الکترونیکی از منطق بولی (منطق بولی – در آن فقط دو حالت «درست» و «غلط» وجود دارد که می‌توان آن را با 1 و 0 نیز نمایش داد) و از ترانسیستورها (وصل به معنای 1 و قطع به معنای 0) بهره می‌برند و همه داده‌ها را دارند. به شیوه‌های خاص با همین روش کدگذاری می‌شوند (مثلاً می‌توان اعداد را با دودویی نمایش داد که در این صورت اعداد ۲ و ۳ به ترتیب (۱۰) و (۱۱) هستند) و محاسبات نیز با آن‌ها انجام می‌شود. جبر بولی انجام می شود.

در روش آنالوگ، اگر تغییراتی مثلاً ۲ برابر شود، مشخصه‌ای (مثلاً ولتاژ) در کامپیوتر نیز ۲ برابر می‌شود. در روش دیجیتالی اما چنین نیست. به عنوان نمونه، چرتکه یک کامپیوتر دیجیتال است و خط کش لغزنده یک کامپیوتر آنالوگ (مهره‌های چرتکه از نظر تصور هیچ تفاوتی وجود ندارد و خودمان قراردادی را می‌توان انجام داد که کدام مهره چه ارزشی داشته باشد اما طول خط‌کش لغزنده یک ویژگی قابل اندازه‌گیری بوده و در خود باشد. ارزش عددی دارد). و یا نمونه های دیگر ساعت های آنالوگ (عقربه های) و دیجیتال است (در ساعت های آنالوگ، زاویه ای عقربه ها با ۱۲ عدد ارزشی دارد. مثلاً ساعت های عقربه ای که روی ۴ است، دو برابر هر بار که ۲ قرار می گیرند، در ساعت های دیجیتال روی هستند. اما چنین نیست و فقط جریان سیم‌هایی به طور خاص قطع یا وصل می‌شوند).

هیدرولیکی دیجیتال در یک عملیات کامپیوتری جمع آوری چهار بیتی |  منبع: یوتوب استیو مولد
هیدرولیکی دیجیتال در یک عملیات کامپیوتری جمع آوری چهار بیتی | منبع: یوتوب استیو مولد

در قرن بیستم کامپیوترهای آنالوگ نقش مهمی در محاسبات وجود دارد. اما بی‌اشکال نیز نبودند: دقت در آن‌ها پایین بود (چون هر عاملی مثل گرم شدن سیم یا چرخ‌دنده‌ها می‌تواند باعث تغییر در خواص خواص شود)، و برنامه‌نویسی مجدد آنها نیز بسیار بد و نیازمند ایجاد تغییرات سخت‌افزاری اساسی در معماری کامپیوتر (مثلاً تغییر سیم کشی) است. آن) بود. به تدریج و با اختراع ترانزیستورها، کامپیوترهای دیجیتال بسیار رایج شدند و آن‌ها را در همه‌جا می‌بینید. اما به این معنا نیست که کامپیوترهای آنالوگ کاملاً منسوخ شده‌اند. آن‌ها هم می‌توانند خود را باز کنند – مانند کار با استفاده از ابزارهای مختلف، و در برخی موارد نیاز به توان کامپیوتری برای انجام محاسبات – را داشته باشند و در زمینه‌هایی چون پردازشگرها می‌شوند.

⚠️ نکات مهم:
۱- دیجیتالی بودنْ هیچ ارتباطی به الکترونیکی بودن وجود ندارد.
۲- دیجیتالی سازی (دیجیتال سازی) به معنای تبدیل داده ها (مثل اسناد چاپی، سیگنال های آنالوگ و…) به فرمت دیجیتالی بوده و هم‌معنای خودکارسازی (اتوماسیون/اتوماسیون)، هوشمندسازی و… نیست.
۳- آنالوگ بودنْ مترادف قدیمی بودن نیست.

مجازی سازی (مجازی‌سازی) به نسخه‌ای مجازی (نه واقعی) از هر چیزی گفته می‌شود و این عمل در دنیای کامپیوتر نیز کاربردهای گسترده‌ای دارد. برای مثال می‌توانید با سیستم‌عامل ویندوز، نرم‌افزار ویژگی (مثل VirtualBox) روی لپ‌تاپ خود نصب کنید. ماشین مجازی (ماشین مجازی) ایجاد کرده و در آن سیستم‌عامل دیگری مثل اندروید را اجرا کنید (در حالت معمول سیستم‌عامل باید مستقیماً روی یک سخت‌افزار خاص اجرا شود؛ اما نرم‌افزارهای مجازی‌ساز می‌توانند سخت‌افزار مجازی را با مشخصات دلخواه معرفی کنند که سیستم‌عامل مورد نظر بر روی آن اجرا شود. ). و یا مجازی مجازی (واقعیت مجازی) به ساخت یک محیط مجازی (که معمولاً تقلیدی از محیط های واقعی است) گفته می شود و برای سرگرمی، آموزش خلبانان و جراحان و مصارفی از این دست کاربرد دارد.

حال «فضای مجازی» چیست؟ لفظی اشتباهی که در میان فارسی‌زبانان رایج است، در حالی که در علوم کامپیوتر دارای خاصیت نیست. توییتر، تلگرام، رد و… در حال بازسازی چیزی و استفاده از این لفظ برای صحبت از هیچ آن‌ها و درونات درونشان اشتباه است. عبارت مناسب برای توصیف فضای دربرگیرنده‌ای این محتوا و خصوصیات، فضای سایبری (فضای مجازی) است.

واژه ی سایبری (سایبری) گرفته شده از سایبرنتیک (سایبرنتیک) بوده که خود از یونانی کیبرنیتیس (کیورنیتیس) می‌آیند و معنای آن کنترلگر یا مدیر است. لفظ سایبرنتیک در علوم کامپیوتر برای اولین بار در کتاب «سایبرنتیک: یا کنترل و ارتباط در انسان و ماشین» (Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine) مطرح شده و در باب سیستم‌ها است. به هر صفت سایبری از معنای تحت الفظی خود فراتر رفته و می‌توان در توصیف هر چیزی که به نوعی با کامپیوترها و شبکه‌های کامپیوتری به کار می‌رود – به ویژه اینترنت – ارتباط از آن استفاده می‌کند. برای مثال:

  • فضای سایبری (فضای مجازی)
  • عشق سایبری (cyberlove)
  • کنشگری سایبری (سایبری)
  • جرم سایبری (جرم سایبری)
  • حمله ی سایبری (سایبری)
  • جنگ‌افزار سایبری (جنگ سایبری)
  • پانک سایبری (سایبرپانک)

واژه‌های بیشتر با این صفت در ویکشنری موجود است و حتی خودتان نیز می‌توانید واژه‌های تازه‌ای را با آن ابداع کنید. به هر می‌بینید که هیچ‌یک از مثال‌های بالا، یک تجربه از پدیده‌های دیگر می‌بینید؛ عواملی هستند که در بستر اینترنت رخ داده و یا به نوعی به کامپیوتر و شبکه مرتبط می‌شوند. حال به بیان عبارت با صفت مجازی توجه داشته ام:

  • واقعیت مجازی (واقعیت مجازی)
  • دنیای مجازی ( دنیای مجازی )
  • ماشین مجازی (ماشین مجازی)
  • سرور مجازی (سرور مجازی)
  • دستیار مجازی (دستیار مجازی)
  • دفتر مجازی (دفتر مجازی)
  • ارز مجازی (ارز مجازی)

می‌بینید که همه موارد بالا در حال مجازی‌سازی شبکه‌سازی یا پدیده‌های دیگری هستند، بدون این که ارتباطی با کامپیوتر و وجود داشته باشند.

⚠️ نکات مهم:
۱- فضایی با کمک اینترنت امکان بین افراد را می‌سازند، فضای سایبری دارد، نه فضای مجازی.
۲- تنها چیزی را می‌توان نامید که از چیز دیگری باشد.
۳- مترادف غیرفیزیکی نیست.

در این نوشته نوشته چندی از واژگان مربوط به دنیای کامپیوتر که راه خود را به ادبیات روزمره نیز باز کرده‌اند، بررسی و موشکافی می‌شوند. توجه به مفهوم واژگانی که به کار می‌بریم نیاز است و از برخی بدفهمی‌ها جلوگیری می‌کند.

تمام این یادداشت، بهانه‌ای بود برای ذکر این نکته: زمانی که در اینستاگرام، توییتر و… حضور دارید، شما در یک «فضای مجازی» نیستید! تقریباً همه‌چیز در آن‌جا واقعی است – فضای سایبری، اما کاملاً واقعی است. پشت حساب انسانی کاملاً واقعی نشسته است (اگر بات‌ها را نادیده بگیریم). حرف‌ها و اعمال شما می‌تواند رویش اثر بگذارد. پیش از آن که حرکت تندی انجام دهید و هر کسی را از خود برنجانید، لطفاً خوب به این موضوع فکر کنید!

اگر دوست داشتی امتیاز دادن یادت نره!