برخی از موارد و آسیب‌های الگوی نامتوازن توسعۀ صداوسیما در فضای مجازی

در سالیان گذشته، با تغییر و تحولات مختلف و متعدد رخ‌داده در اکوسیستم رسانه‌های جهان و اما ایران، بازیگران بسیار سرشناس و بازیگران بسیاری هم تلاش کردند تا خود را با تحولات نوین وفق دهندگان یا بازتولید کنند. سازمان صداوسیما نیز تلاش کرد تا همراه با این تحولات، کارکردهای سنتی خود را به‌شکل یک ایفا انجام دهد و هم‌زمان با پخش سنتی رادیوتلویزیونی، خدمات تازه‌ای بر بستر وب در قالب‌های نوین ارائه کند. ماحصل این تلاش سازمان صداوسیما از دهۀ 80 تابه‌حال، صحنۀ نامتوازن کنونی است که در آن برندها و خدمات مختلف با کارکردهای عمومی تقریباً مشابه، توسط یک سازمان رسانه‌های ارائه می‌شوند.

اگر از منظر سیاسی و حکمرانی به مسئلۀ سازمان صداوسیما در فضای مجازی نگاه بیندازیم، در لایه‌های مختلف با آسیب‌های متعددی در وضعیت فعلی سازمان صداوسیما مواجه شد. هرکدام از این آسیب‌ها، محل بحث و بررسی و تصمیم‌گیری در مورد آن را دارند. همچنین توجه داشته باشید که عوامل متعددی از رسانه‌ها و غیررسانه‌ها نیز در درون و بیرون از این سازمان نقش مهمی در ایجاد یا حل این چالش‌ها و آسیب‌ها دارند.

راهبردهای زیادِ نامنسجم؛ توصیفی دقیق

شاید بتوان آسیب‌های حضور سازمان صداوسیما را با یک عنوان کلی توصیف کرد: «راهبردهای زیاد، پراکنده و نام‌نسجم». این عبارت می‌تواند هر چالش یا آسیبی را در خود جای دهد. بهطور کلی، آسیب‌های حضور صداوسیما در فضای مجازی را می‌توان در سه لایۀ سازمانی، سرویسی و محتوایی بررسی کرد. مهمی از آن‌ها را به‌خوبی مشاهده کرد.

آسیب‌ها و چالش‌های سازمانی حضور صداوسیما در فضای مجازی

1. وجود ساختارهای موازی و متعدد در عین تشکیل معاونت اختصاصی: در سازمان صداوسیما همگانی‌های مرتبط با پخش، تمامی شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی و برخی دیگر از بخش‌ها، واحد فضای مجازی مختص خود را دارند که ذیل معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما تعریف نمی‌کنند. برخی از روابط‌عمومی‌ها نیز همین کارکرد را در کنار دیگر کارکردهای خود ایفا می‌کنند. همچنین روابط‌عمومی‌ها و مدیران مربوط به برندهای رسانه‌های شبکه‌های رادیویی و تلویزیون‌های مختلف نیز خود بازیگر این حوزه در سازمان صداوسیما می‌شوند.

این چندین و در عین حال پراکندگی واحدهای مرتبط با فعالیت‌های مجازی صداوسیما، اصلی‌ترین معضل ساختاری این سازمان در فضای مجازی است. هر چند عده‌ای معتقدند فعالیت‌های مجازی بخش‌های مختلف سازمان صداوسیما نباید باشد، راهبری آن انکارشدنی نیست و آسیب بعدی را به دنبال می‌آورد.

2. فقدان سیاستگذاری و راهبری واحد: بهدلیل همان تعدیل ساختارهای مختلف درون سازمان‌های صداوسیما است که به آن اشاره می‌شود، و می‌توان گفت که به‌تعداد ساختارها و حتی برندهای سازمان صداوسیما در فضای مجازی، سیاست‌گذاری‌ها و به‌تبع آن‌ها، سیاست‌سازی اجرایی آن‌ها نیز وجود دارد. همین‌قدر متفاوت و پرتعداد است.

3. ویژه معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما بر مسائل غیر از مسئولیت اصلی خود:هر گونه ماموریت اصلی معاونت فضای مجازی و پررنگ‌کردن حضور سازمان صداوسیما در فضای مجازی است، یکپارچه‌سازی برندها و ساختارهای مرتبط با فضای مجازی سازمان صداوسیما در لایحه تولید و انتشار نیز از دیگر وظایف این معاونت به شماره می‌رود.

معاونت فضای مجازی سازمان صداوسیما را بر روی توسعۀ سرویس تلویزیون و قابلیت‌های مختلف آن، و همچنین تنظیم‌گری تلویزیون‌های اینترنتی، که به‌اشتباه آی‌پی تی‌وی خوانده می‌شوند، قرار می‌گیرند و کار می‌کنند یا کارهای دیگری را انجام نمی‌دهند. این معاونت کارکرد ساماندهی فعالیت‌ها نیز در کنار این سیاست‌گذاری و راهبری به‌درستی انجام نمی‌دهد. سازمان‌های رسانه‌های رادیوتلویزیون در موارد مختلف از راه‌های تدوین دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌ها، مواردی که به عنوان فعالیت‌های سازمان‌های رسانه‌ای در فضای مجازی قاعده‌مند می‌سازند. چیزی که بر اساس شهود هم در سازمان صداوسیما وجود ندارد.

آسیب‌ها و چالش‌های سرویسی حضور صداوسیما در فضای مجازی

1. تعدد برندها: سازمان صداوسیما یک سازمان رسانه‌ای است که بیش از ششصد برند در فضای مجازی دارد. این برندها در قالب‌های مختلف مانند وب‌سایت، اپلیکیشن، حساب‌های کاربری در شبکه‌های اجتماعی و حتی ممکن است در قالب دستگاه به مخاطب عرضه شود. اگر بر این تعداد حساب‌های افراد مشهور سازمان را بیفزاییم، به‌احتمال زیاد به تعداد سه‌رقمی‌ها می‌رسند.

این آسیب را باید «تعدد برند در یک سازمان واحد» نام نهاد. سرویس‌های رسمی سازمان‌های تلفن و ایرانصدا، وب‌سایت‌های شبکه‌ها، وب‌سایت‌های برنامه‌ها، حساب‌های کاربری شبکه‌ها و برنامه‌ها در شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌های روابط عمومی، بخش‌های مختلف سازمان‌ها و خود سازمان‌ها، وب‌سایت‌ها و حساب‌های کاربری اصلی بخش‌های خبری سازمان‌ها و بسیاری دیگر از این آسیب‌ها هستند. طبیعی است که چنین تعدد برندی، اثربخشی پراکنده و کاهش یافته را به دنبال دارد و البته بسیار نتایج دیگری که به‌تبع آن می‌آید.

آنچه را که از این کشکول فهمیدم، درهم‌ریختگی و نبود برنامۀ سیاستی واحد و مشخص در فضای مجازی است. این سازمان برای حضور در فضای مجازی و گستردگی بیش از حد از فعالیت‌ها، کارایی و اثربخشی آن را کاهش می‌دهد و تنها منجر به انرژی می‌شود و اعمال هزینه‌های اضافی را در پی دارد. ناکارآمدی چنین روندی در هم‌پوشانی‌های متعدد، تداخل کارکردی و فعالیت‌های موازی بخش‌های سازمان‌های مختلف دیده می‌شود. به‌عنوان، به‌عنوان مثال، با وجود اینکه تلفن‌وبیون به‌عنوان مرجع پخش آنلاین تلویزیون صداوسیما فعالیت می‌کند، هر شبکه به‌تنهایی نیز به پخش جریانی می‌پردازد.[1]برنامه های خود می پردازند.

2. محصولات محصولات نامتوازن سبد: با وجود برندهای ملی متعدد، مدیران رسانه ها توجه یکسانی به محصولات مختلف خود نمی‌کنند. در هر دوره‌ای، به یکی از این برندها توجه می‌شود. به‌عنوان مثال، پیش‌تر با گرم‌شدن بازار پیام‌رسان‌های داخلی، این سازمان بخش مهمی از انرژی خود را برجسته‌کردن پیام‌رسان خود یعنی پیام‌رسان سروش کرد. در دورۀ کنونی که سرویس‌های پخش استریم در کانون توجه جامعه قرار دارند، سرویس‌های ویژه بر روی پلتفرم تلویزیون قرار داده شده است. بدیهی است که با استفاده از چنین دیدگاهی، سرمایه‌های معنوی و نشان‌های تجاری مختلف با صرف هزینه‌های سنگین از ظهور و افول فراوان می‌شوند.

از سوی دیگر، توجه و تمرکز بر روی محصولات تصویری و تلویزیونی و در همان زمینه توجه به محتوای سرگرمی در تلوبیون و بی‌توجهی به برجسته‌سازی پلتفرم ایرانصدا، این پلتفرم را به حاشیه برده و آسیب بعدی را به وجود می آورد.

3. توسعه‌ی بنیادی بر ویدئو: عمدۀ توسعۀ سازمان صداوسیما در فضای مجازی از طریق ویدئو و بعد از آن چند سرویس خاص است که البته یکی از نتایج آسیب‌های قبلی به شماره می‌رود. به‌جز سرویس ایران‌صدا و پخش شبکه‌های رادیویی، سرویس صوتی ویژه و باکیفیتی در سازمان صداوسیما نداریم. به منظور افزایش تعداد سرویس‌ها یا مقایسۀ آن‌ها، یک راه حل یا روند مثبت نیست؛ اما نشان‌دادن میزان و سازمان بر ویدئو مدنظر است.

آسیب‌ها و چالش‌های حضور صداوسیما در فضای مجازی

1. فقدان بازسیاست برای انتشار سازمان در فضای مجازی:برخی از بخش‌هایی از آنتن سازمان صداوسیما بر اساس برخی از سیاست‌های کاربردی یا غلط برای می‌شود، انتشارات صداوسیما در فضای مجازی نیازمند سیاست‌گذاری مجدد یا باز کردن عرفی سیاست‌ها برای ایجاد فضای مجازی است. در حال حاضر، سیاستگذاری حوزۀ فضای مجازی سازمان صداوسیما و سیاستگذاری محتواها در این حوزه از معاونتهای صداوسیما منفک است.

2. سرویس‌محوری به‌جای محتوامحوری: هر گونه این آسیب یا چالش می‌تواند بیشتر در لایۀ سرویس باشد، اثر اصلی را روی محتوای می‌گذارد. سازمان صداوسیما عمدۀ تلاش خود را به خدمات سرویس می‌کند و در لایۀ محتوای محتوای مجازی برای سیاست‌گذاری و نحوه اجرای آن‌ها پایبند نیست؛ موضوعاتی که در یادداشت بعدی رستاک به آن پرداخت خواهد شد. سازمان صداوسیما در حال حاضر تلاش می‌کند تلوبیون را در اکوسیستم‌ها و صنایع رسانه‌های مختلف وارد کرده و به‌قول خودش هرچه بیشتر آن را به منظومه تبدیل کند. در این بین محتوامحوری برای سازمان در ممیزی بیشتر و همچنین مجموعه‌های متنوعی از مجموعه‌های مختلف خلاصه می‌شود.

3. تمرکز بر سرگرمی به‌جای انواع محتوای دیگر: مهم‌ترین فعالیت‌های سازمان‌های سازمان‌های مجازی در فضای مجازی، می‌توان گفت که نسبت به بخش‌هایی از منسجم‌تر عمل می‌کند و نمونه اصلی آن در سرویس تلوبیون دیده می‌شود، حمایت از سرگرمی و محتواهای سرگرم‌کننده توسعه پیدا کرده است. این موضوع در این مورد است که دو کارکرد دیگر رسانه‌های خدمات عمومی یا ملی، یعنی آموزش و اطلاع‌رسانی و خبر، بیشترین سهم را در این سازمان دارند که در این خدمات به‌درستی پیدا شده‌اند. به این دلیل که می‌تواند به سیاست همان جذب هرچه بیشتر توجه کند که از راه‌حل‌های سرگرم‌کننده محقق می‌شود، اما دیگر آن نیز همان یکپارچگی راهبری نیست.

آنچه را که در صداوسیما در فضای مجازی به چشم می‌خورد، انجام می‌دهد، بخش مهمی از موارد یاد شده و بر روی توسعۀ نامتوازن بخش یا خدمات خاص توسط سازمان صداوسیما که آن را مشخص می‌کند، انجام می‌دهد. سازمان صداوسیما در حال حاضر حاضر خود را بر توسعۀ سرویس تلوبیون قرار داده و گسترش روزافزون خود را به توسعۀ این سرویس می‌داند. این اقدام از منظر یکپارچه‌سازی برندها یا بر یک برند می‌تواند جالب‌توجه باشد؛ اما دلیل آن بیشتر رهاسازی برندها و خدمات دیگر سازمان و بر این سرویس است.

درمورد عملکرد ناقص معاونت فضای مجازی در سامان دهی این حوزه نیز در سطور قبل توضیح داده شده است. همچنین آسیب‌ها و چالش‌های یادشده در این یادداشت را می‌توان برخی از آسیب‌ها و آسیب‌هایی که بیشتر به چشم می‌خورد تلقی کرد. مهم‌ترین آسیب‌ها و چالش‌ها می‌توانند با بررسی بیشتر و دقیق‌تر همه برندها و خدمات و عملکرد درونی سازمان صداوسیما شناسایی شوند.[2]

[1] جریان

[2] آسیب‌ها و چالش‌های یادشده در این یادداشت بر اساس بخش‌هایی از پژوهش سیاستی رستاک از سال 1397 معرفی شده و از مقدمه طرح تحولی پیشنهادی رستاک برای حضور سازمان صداوسیما در فضای مجازی برداشت شده است.

در شماره سوم نشریه تخصصی رستاک به این موضوع پرداخته شده است که می توانید آن را از اینجا دریافت کنید.

برای دسترسی به مطالب بیشتر به کانال تلگرام رستاک سر بزنید.

صفحه‌ی رستاک در ویرگول هم به تازگی راه افتاده و مطالب رستاک و دیگر مطالب مرتبط با مطالعات رسانه‌های مدیریتی در ایران در آن به اشتراک گذاشته شده می‌شود.

اگر دوست داشتی امتیاز دادن یادت نره!