مهم ترین دنیا، اینترنت ایران مالکیت دولتی و خصلت انحصاری دارد. اتصال اینترنت ایران به خارج از کشور در شرکت‌های ارتباطات زیرساخت اینترنتی است که اینترنت را بین شرکت‌های مشتری‌کننده (FCPها) و اپراتورهای موبایلی می‌کند. در ادامه نیز این شرکت‌ها و اپراتورهای اینترنتی را بین دیتاسنترها و مردم توزیع می‌کنند.

این انحصار زیرساخت حتی مزیت‌هایی مانند خرید تجمیعی ایجاد می‌کند که امکان خرید اینترنتی ارزان‌تر را می‌کند، اما باعث می‌شود که گذرگاه‌های اینترنتی به یک نهاد خاص حاکم شوند و همین موضوعات را به وجود می‌آورند. به همین دلیل است که در سایر افراد معمولاً چنین چیزی وجود ندارد و بازیگران خصوصی نیز می‌توانند در این عرصه فعالیت کنند.

از مقایسه وضعیت کشورهای مختلف با دارایی‌های مشابه، مانند ایران، می‌توان نتیجه گرفت که وجود آن‌ها در زیرساخت‌های دستگاه‌ها و ارائه اینترنت مطلوب نبوده و به‌ویژه از این نظر که رقابت‌پذیری را کاهش می‌دهد و در زمینه سیاست‌گذاری و تنظیم چالش‌هایی ایجاد می‌کند، مناسب و مناسب است. قبول نیست. همین انحصار در تعیین سیاست‌ها و قوانین می‌تواند امکان ایجاد بستر نصب را فراهم کند.

پیش از پرداخت به موضوع فیلترینگ این پرسش مطرح می‌شود که چگونه فناوری فنی اینترنت چگونه اعمالی را برای آن میسر می‌شود؟

فناوری فنی اینترنت ایران

در سیستم ورود اینترنت به کشور و توزیع آن، درگاه‌های ورودی (درگاه) اولین نقطه برای ورود هستند. پس از آن، این ترافیک ورودی ازطریق اپراتورهای ثابت و سیار به کاربران نهایی تحویل می‌شود. در همین درگاه‌ها، فایروال‌ها و روترهایی وجود دارند که مشخص می‌کنند چه ترافیکی ارسال می‌شود.

با استفاده از همین فایرووال‌ها و روترها می‌توانم تعیین کنم که کدام سایت‌ها دردسترس باشند، کدامیک از آن‌ها از دسترسی خارج شوند، کدامیک از آن‌ها خارج شوند، کدامیک از سایت‌ها مشکل داشته باشند، ترافیک کدام سایت ارزان، گران یا نیم‌بها باشد و کدام سایت هیچ محدودیتی نداشته باشد.

پس از ورود اینترنت به کشور، شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی نهادهای واسطی هستند که کاربران ارتباطی با درگاه‌های ورودی اینترنت را قادر می‌سازند و وظیفه مدیریت پهنای باند ارتباطی و ارتباطی سخت‌افزاری و نرم‌افزاری کاربران نهایی را بر عهده دارند و به اینترنت می‌پردازند.

نقطه تبادل اطلاعات اینترنتی (IXP) بخش مهمی در تبادل اطلاعات اینترنتی کشور است. تمامی مشتریان اینترنتی، اپراتورها و مراکز به این IXPها متصل هستند و ترافیکی هستند که مبدأ و مقصد داخلی دارند ازطریق آن‌ها تبادل می‌شوند. این نقاط نقش مهمی در افزایش کیفیت دسترسی مردم به محتوا و خدمات داخلی دارند. با وجود IXPها نقاط دورافتاده کشور نیز از طریق اینترنت می‌شوند، کیفیت اینترنت افزایش می‌یابد و هزینه‌های ارتباطی کاهش می‌یابد.

IXP در ایران مدل دولتی یا حاکمیتی دارد و شرکت زیرساخت به دلیل حمایت ملی و حمایت از محتوا و خدمات داخلی ایجاد و ارائه سرویس IXP است. بااینحال، به‌کارگیری این سرویس در سایر کشورها به شیوه‌های دیگری، ارائه شده توسط شرکت‌های خصوصی یا مدل انجمنی نیز می‌شود.

فیلترینگ چگونه اعمال می شود؟

در معماری حصاری اینترنت ایران با بخش‌ها و بخش‌های فنی مربوط به تصمیم‌گیری‌های مربوط به تصمیم‌گیری حاکمیتی است که از سایر نهادهای مختلف موجود است و توسط شرکت‌های ارائه‌دهنده اعمال اینترنت می‌شود. به گفته‌ها، در ساختار اینترنت ایران هر زمانی که قانون‌گذاران می‌توانند تغییراتی را در اینترنت به وجود بیاورند و با هر مشکلی ایجاد یا اقدام به محدودسازی کنند.

امیر ناظمی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، در خصوص نحوه اعمال فیلترینگ در ایران گفت: «به‌طور کلی، فیلترینگ پیچیدگی‌هایی و با یک ساختار اداری پیچیده گره خورده است. به همین دلیل، این موضوع به هزارتویی تبدیل شده است که در خدمت سیاست و سیاسی‌بازی قرار گرفته است.»

به گفته او، قوانین و مقررات مربوط به سیاست‌های ابزاری، مانند موارد مرتبط با ترافیک یا مدیریت، توسط مراجع بالادستی کشور تعیین می‌شود. او درباره این مرجع بالادستی چنین توضیح داد:

مقررات قوانین و مقررات فعلی، مرجع اصلی فیلترینگ، اعم از مسدودسازی یا مسدود شدن، در ایران «کارگروه تعیین مصادیق» است. کارگروهی که دبیرخانه آن در قوه قضائیه (دادستانی) است و ۱۲ عضو دارد که نیمی از آن‌ها دولتی هستند.

ناظمی در ادامه تصریح کرد که در کنار این مرجع کلیدی برای اعمال فیلترینگ مسیرهای دیگری مانند شورای عالی امنیت ملی، شورای عالی فضای مجازی و حکم قضائی، وجود دارد که البته این مسیرها نیز برای موضوعات بسیار کلان سابقه استفاده دارند.

هر چند شرکت‌های ارائه‌دهنده اینترنت، نقشی در اعمال فیلترینگ ندارند، اما امیر ناظمی به نقش آن‌ها در جریان‌های محدود اشاره کرده و گفت: «شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی، به عناوین نهادهای واسطه، که کاربران ارتباطی با درگاه‌های ورودی اینترنت را می‌دهند، ارائه می‌دهند. می‌کنند در ایجاد ارتباط در اینترنت نقش دارند.»

به گفته او، اعمال و اجرای فیلترینگ به‌صورت عمومی توزیع شده در دست اپراتورها و شرکت‌های مخابراتی خدمات اینترنتی ارائه می‌دهند و ازطریق تجهیزات آن‌ها می‌گیرند. بنابراین، این شرکت‌ها در اعمال فیلترینگ نقش ایفا می‌کنند.

فیلترینگ اینترنت

ساختارهای فنی در اعمال چه نقشی دارند؟

در خصوص راه‌های مربوط به ارتباط با اینترنت عده‌ای با استفاده از موارد و فناوری‌های فنی، مانند نقاط تبادل اطلاعات اینترنتی (IXPها)، فضای ابری و… اشاره می‌کنند. اما آیا واقعاً این زیرساخت‌ها و فناوری‌ها در اثرگذاری محدود هستند؟

انگیزه های اقتصادی، نگرانی بهبود کیفیت اینترنت، پاسخگویی به مسائل امنیتی و تنظیم گری از مهم ترین انتخاب ایجاد و استفاده از IXPها معرفی شده است. علاوه بر این، سازوکاری ایجاد می‌کند تا داده‌های شهروندان خارج از کشور درز نکند. این کارکردها باعث ایجاد IXPها شده است.

با این وجود، امیر ناظمی معتقد است IXPها مثل هر پدیده دیگری می‌توانند مورد استفاده مثبت یا منفی قرار بگیرند. یکی از استفاده‌های غلط، به کار بردن آن‌ها در جهت محدود است. اما نمی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها را صرفاً می‌توان ابزاری برای اعمال محدودیت در نظر گرفت. او در این خصوص مشخص کرد:

این نگاه که IXPها می‌توانند صرفاً از سوء استفاده اقتدارگرایان استفاده کنند. نه فقط در مورد IXP بلکه در مورد هر موضوعی که در مورد می‌شود این نگاه درست نیست. برای مثال، وقتی یک کارخانه خودروسازی ایجاد می‌شود و توسعه پیدا می‌کند، آیا این کارخانه می‌تواند از اقتدارگرایانه استفاده کند؟ پاسخ بله است.

ناظمی در تشریح این موضوع را ذکر کرد و گفت: «به لحاظ تاریخی هم که نگاه می‌کنیم، مثلاً شرکت فولکس‌واگن در جنگ جهانی دوم نقش ایفا کرده و حتی قبل از جنگ و در زمان هیتلر هم برای توسعه نگاه‌های اقتدارگرایانه از آن‌ها استفاده شده است. کارکرده است.»

به اعتقاد او، در چنین مواردی همیشه فقط بین دو گزینه حق انتخاب وجود دارد. یک گزینه این است که اساساً خودرویی را نمی‌توان تا به نگاه‌های هم کمکی نکند. گزینه دوم این است که خودرویی داشته باشید که برای جمع آوری می‌کند، اما ریسک‌هایی هم می‌توانند داشته باشند و برای استفاده از اقتدارگرایان نیز قرار بگیرند.

ناظمی همین موضوع را درباره IXPها نیز صادق دانسته و گفت:

اگر IXP امکان توسعه اینترنت به شکل وجود نداشته باشد. بنابراین، یا باید از آن استفاده کرد تا توسعه و رفاه عمومی محقق یا به‌خاطر خطر استفاده از آن توسط اقتدارگرایان به‌طور کلی از آن استفاده شود که قطعاً باعث کاهش کیفیت زندگی و کیفیت زندگی خواهد شد.

فضای ابری هم می‌تواند ایجاد کند

عده ای از مردم و به‌ویژه کاربران شبکه‌های اجتماعی در جریان ایجاد و اعمال ارتباط برای اینترنت فضای ابری را یکی از عوامل موثر می‌دانند. هر چند عده‌ای دیگر منکر این تأثیرگذاری می‌شوند؛ اما امیر ناظمی به این فناوری نیز نگاهی مشابه نگاه به IXPها را دارد که کارکردهای مثبت و منفی را توامان دارند.

او عمومی از اینترنت بدون استفاده از فضای ابری را غیر ممکن دانسته و گفت: «ما اگر از زیرساخت‌های ابری بهره‌مند نبودیم، مردم در مکان مثل سیستان و بلوچستان حتی امکان دیدن فیلم در آپارات، فیلیمو و نماوا را هم نداشتند.» او در تشریح این دیدگاه خود را اضافه کرد:

مساحت کشور ما مساحت بزرگی است و فاصله‌ها با دیتاسنترهای اصلی جهانی زیاد است که باعث بروز تأخیر (تأخیر) در اینترنت می‌شود. این تأخیر به لحاظ نظری حدوداً بالای 30 میلی‌ثانیه می‌شد و این یعنی حتی امکان استریمینگ هم وجود نداشت.

نکته بدیهی در خصوص این تکنولویژی این است که فضای ابری و دیتاسنترها را توسعه دهد، باعث دسترسی به اطلاعات و کاهش هزینه‌های مردم می‌شود و همین موضوع را از آن‌ها می‌کند.

به اعتقاد این عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات سیاسی علمی کشور از فضای ابری هم باید تصمیم بگیرد که می‌گرفت یا اینترنت در همه نقاط ایران وجود ندارد و صرفاً به تهران و چند شهر مرکزی یا دسترسی عمومی وجود دارد که می‌توان از آن استفاده کرد. هم داشته باشید؛ بین این دو گزینه بهتر است را انتخاب کنید.

ناظمی در ادامه توجه به مردم در تمام فناوری‌های خاص که می‌توان در محدودسازی اینترنت نقش مهمی نداشت و گفت: «این که جامعه نگران این موضوع باشد که IXPها و فضای ابری برای محدودسازی اینترنت مورد استفاده قرار گیرد، امکان ایجاد فضای سیاسی و اقتصادی حاکم وجود دارد. بر کشور و نوع امنیت امنیت در کشور است.»

ناظمی طرح این نگرانی‌ها در ایران امروز را نشان‌دهنده فاصله زیاد میان جامعه و کشور ما با توسعه دانسته‌ها و توضیح داد: «اگر ما یک جامعه توسعه یافته بودیم، ممکن است محدودسازی‌شده توسط IXPها و فضای ابری را نداشته باشیم، بلکه دغدغه‌مان این بود که چرا از IXPها نمی‌توانستم باشد. بیشتر بکنیم تا دیتاسنترهایی داشته باشیم که میزبان پلتفرم‌های جهانی باشند؟»

اما جنس کاربران اینترنت در ایران با امیر ناظمی می‌گوید تعداد زیادی دارد. درست یک سال است که کاربران اینترنت را می‌پذیرند و اجرا می‌کنند «طرح صیانت از حقوق کاربران فضای مجازی» را احساس می‌کنند و در ماه‌های اخیر با مشکلاتی از اختلال و محدودیت روبه‌رو می‌شوند. اینترنت در دو ماه گذشته بسیار کیفیت و سرعتی داشته است که بسیاری از کارشناسان آن را اجرای زیرپوستی و بی‌سروصدای طرح صیانت می‌دانند.

مشکل در اینترنت به گمان بسیاری از کاربران و حتی صاحبنظران حوزه فناوری عمدی و راهکارهای جدید دولت برای دسترسی خارج از اینترنت است که جایگزین راهکارهای پیشین مانند فیلترینگ و صفحه آشنای «پیوندها» است. در حال حاضر هیچ‌یک از مراجعین در حوزه اعمال فیلترینگ به صورت مستقیم و رسمی دستورات اعمال را اعمال نمی‌کنند و حتی وزارت ارتباطات فرض اجرایی شدن طرح صی را از اساس رد می‌کند؛ اما آنچه کاربران با آن روبه‌رو هستند، وضعیت کاملاً متفاوتی را نشان می‌دهند.

به گفته‌ها، ایجاد سیاه‌چاله و روش‌هایی که می‌توانند باعث افزایش زمان بارگذاری صفحات، عدم دسترسی به برخی از شبکه‌های اجتماعی (به‌ویژه اینستاگرام) بدون استفاده از فیلترشکن، دریافت پیام 403 یا سرتیفیکیت شوند، از جمله روش‌هایی است که امکان دسترسی به اینترنت وجود دارد. و از آن می‌شود.

یکی از فناوری‌های فناوری اطلاعات در گفت‌وگو با دنیای اقتصاد از بروز مشکلات دیگری خبر داد که پیش از این در جریان آتش‌سوزی یک حوضچه ارتباطی در تهران و بروز مشکلات شدید در اینترنت کشور رخ داد. او از وجود سرتیفیکیت‌های جعلی در زمان وقوع این رخداد خبر داده و گفته است:

در ابتداي بروز آن حادثه كه منجر به اختلال در شبكه اينترنتي كشور مي‌شود، ما خطايي را مشاهده مي‌كنيم كه از قرار گرفتن يك سرتيفيكيت مجهول در مسير داده‌هاي ما حكايت داشتيم. این است که ما اساساً از چنین سرتیفیکیتی استفاده نمی‌کنیم و به جای درخواستی که می‌کنیم می‌کنیم، نمی‌شود.

به گفته این کارشناس، یک سرتیفیکیت عملاً در شبکه، تونل امنی ایجاد می کند که اطلاعات یک کاربر بدون آسیب و مشاهده توسط دیگران از شبکه های عبور کند. اما در جریان بروز مشکل در اینترنت، که آتش گرفتن یک حوضچه ارتباطی به‌عنوان دلیل آن مطرح می‌شود، برخی از عوامل ایجاد سرتیفیکیت جعلی توسط یک فناوری چینی در مسیرهای داده‌های اینترنت کشور خبر می‌دهند.

با استناد به اخبار رسمی و گفته‌های وضعیت اینترنت کشور نه‌تنها نابه‌سامان نیست، بلکه اینترنت در یک سال اخیر بهبودهایی هم داشته است. علاوه بر این، معاون وزیر ارتباطات در واکنش به شکایت‌های کاربران از سرعت و کیفیت اینترنت اعلام کرد: «کیفیت اینترنت پایین نیامده، سطح توقع مردم افزایش یافته است!» اما کاربران هر روز با کاهش سرعت اینترنت، مشکل در بارگذاری صفحات، از کار افتادن فیلترشکن‌ها و مشکلات متعدد دیگری روبه‌رو هستند که از اینترنت سخت و طاقت‌فرسا می‌کنند.

شما مخاطبان زومیت در چندین روز از اینترنت با چه مشکلاتی روبه‌رو شده‌اید؟ کاربر کدام یک از اپراتورها هستید و چه تغییراتی در وضعیت اینترنت خود می بینید؟ پاسخ این پرسش‌ها را در بخش نظرات برای ما بنویسید.

اگر دوست داشتی امتیاز دادن یادت نره!