پاسخ توییتری‌ها به سؤال «آیا برای مراقبت از فرزندانتان در فضای مجازی به استفاده از اینترنت ایمان دارید؟» آنقدر با مشاور وزیر ارتباطات و اطلاعات فناوری اطلاعات فاصله داشت که مهدی سالم چند روز بعد از معیارهای احتمالی ورود ربات ارزیابی و دستکاری شدن آن را مطرح کرد و گفت این نظرسنجی خوبی برای سنجش آرای دوستان توییتری نیست.

بیش از ۷۰ درصد کسانی که در این نظر سنجی شرکت کرده بودند، به آن پاسخ منفی دادند. اما در پاسخ به پاسخ منفی عموم پاسخدهندگان، وزارتخانه خبر داد به‌زودی لیست سفید برای کودکان و نوجوانان کامل می‌شود. فهرستی از سایت‌هایی که سازمان‌های دولتی و نه خانواده‌ها برای کودک و نوجوان ایرانی مناسب می‌دانند. خبرها نشان می‌دهند که آزادی در استفاده از اینترنت برای بزرگسالان هم روزبه‌روز محدودتر می‌شود.

در مورد کودکان موضوع مهم حمایت از آن‌ها دربرابر آسیب‌ها در همه جا است. یونیسف سال 2017 خبر داد که یک نفر از هر سه کاربر اینترنت کودک بود و گفته بود که مشکل اصلی این است که چگونه آسیب‌های اینترنتی را برای کاهش کودکان می‌دهیم، آن را برایشان بیشتر کنیم. اما پژوهش‌ها در زمینه سیاست‌گذاری فضای مجازی در ایران نشان می‌دهند که در این سیاست‌ها، کنترل و محدود کردن کاربران به حفاظت از آسیب‌های اینترنتی بیشتر از ایجاد امکانات مناسب برای استفاده از قابلیت‌های فضای مجازی ارائه می‌شوند.

کودکان کجای تصمیم گیری ها هستند؟

پژوهشی اسماعیل یزدان‌پور پژوهشگر حوزه مسایل فرهنگی و اجتماعی اینترنت سال گذشته با نام «کودکان و اینترنت: سیاست‌های بسته‌شده تدوین شده» انجام می‌شود. به فهرست نیازها و حقوق کودکان باید با مطالعه تجربیات عینی و ذهنی کودکان همراه باشد. یک سوال مهم این است که کودکان در سراسر جهان چه چیزی از اینترنت می‌خواهند نه این که بزرگان فکر کنند آن‌ها باید چه چیزی بخواهند. خود کودکان و بسترهای رشد و آن‌ها در پاسخ مهم این است: «بسیاری از سیاست‌ها و رویه‌های مرتبط با کاربران اینترنتی عمومی و بزرگسالان را در نظر دارند و توجه جدی به سن و جنسیت کاربر یا شرایط زندگی واقعی کاربران کودک ندارند. برای توسعه سیاست‌ها و برنامه‌ها در سطح ملی و اجتماعی تجربه ذهنی و عینی کودکان را باید در نظر گرفت و این کار را از راه پژوهش و مشاوره مستقیم با خود کودکان ممکن می‌سازد.» ادامه که گزارش گزارش جهانی حاکمیت اینترنت: «اینترنت بسیار بزرگ‌تر از یک نظام تولید ثروت، اینترنت سکوی مهمی برای نوآوری، آزادی بیان، فرهنگ و دسترسی به ایده‌ها هم می‌شود.»

اینترنت برای کودکان فرصت‌ها و تهدیدهای متفاوتی دارد. در همین گزارش گفته شده فرصت‌هایی مثل ادبیات و منابع دیجیتالی، مشارکت مدنی، خلاقیت و خودبیانی و هویت‌یابی و ارتباطات اجتماعی و همچنین اهداف تجاری، خشونت‌آمیز، جنسی و ارزشی ممکن است با ارتباط کودکان با اینترنت پیش از رویشان باشد. زندگی کودکان امروز با فضاهای سایبری پیوند خورده و مهم پیدا کردن نقطه‌ای بین فرصت‌ها و تهدیدها است که حق بین آزادی بیان و حریم خصوصی ایجاد شود. اما فاصله‌ی بسیاری از سیاست‌های گیرانه با سیاست‌های ارتقای حقوق شهروندی دیجیتال وجود: «پرورش‌کاربران جوان اینترنت علاوه بر وجوه سلبی و سیاست‌های امنیتی به آن‌هایی نیاز دارند که احساس کنند، داشته باشند و احساس کنند کودکان را برای تقویت هر جایی که آن‌ها از همه‌ی فرصت‌ها بهره‌مند هستند. گرفته و تهدیدها را به حداقل برسانند.» به گفته‌ی این پژوهش، نگاهی دستوری، آمیزه‌ای از پیش تعریف شده است و از همه مهم‌تر از نگاه بزرگسالان تدوین شده است و می‌گوید: «حتی نهادهای اصلی دارای ارتباط با کودکان و نوجوانان هستند. مدرسه و حتی خانواده در این عرصه حضوری ندارند.»

اینترنت در مدارس در ایران جدید نمی‌شود و آموزش و پرورش یکی از بخش‌های منفعل دولتی در زمینه اینترنت است. سال گذشته آموزش و پرورش اعلام کرد بیش از 30 درصد از دانش‌آموزان به وسایل هوشمند ارتباطاتی یا اینترنت دسترسی ندارند و در روزهای سه میلیون کودک به‌خاطر دسترسی به سامانه‌ای شاد از تحصیل بازمانند ندارند. نگاه تربیتی و کنترل‌گران مجلس حتی در این آمار هم نکته مثبت می‌بیند و زهره الهیان عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی این کودکان را در واقع از آسیب‌های مجازی مصون مانده‌اند. نگاهی که بر این سیاست‌ها حاکم است نه‌تنها کودکان و تجربه‌ها، نیازها و خواسته‌های آن‌ها را نمی‌بینند، بلکه خانواده‌ها هم در این تصمیم‌گیری مشارکت نمی‌کنند.

سیاست‌ها باید جهانی باشند

توجه جدی جهانی در زمینه‌های حفاظت از کودکان در فضای مجازی انجام شده و در سندهای حقوق کودک هم می‌توان مواردی را در مورد فضای مجازی انجام داد تا بتوان بین محافظت از کودکان از آسیب‌های فضای مجازی و ایجاد امکان رشد آن‌ها با کمک قابلیت‌های آن‌ها، اقدام کرد. فضا کمک می‌کنند. کنسوانسیون حقوق کودک سندی جهانی برای حمایت از حقوق کودکان به حساب می‌آید که ایران هم به آن پیوسته است. یزدان‌پور در پژوهش خود چهار اصل این پیمان‌نامه را در محیط‌های دیجیتالی هم کاربردی می‌داند: اصل عدم تبعیض، اصلی است که می‌گوید نقش اصلی کودکان را باید در همه امور تأثیرگذار بر آن‌ها مد نظر قرار داد، حق حیات، بقا و رشد و حق اظهار نظر و حق حیات. شنیده شدن در همه موضوعاتی که به آن ها ربط دارد.

یکی دیگر از فعالیت‌های جهانی که همین پژوهش هم به آن اشاره می‌کند ائتلاف جهانی «ما حفاظت می‌کنیم» است که بیش از ۹۰ کشور عضو آن هستند اما ایران هنوز به آن نپیوسته است. الگوی پیشنهادی این برنامه‌های متنوعی چون آگاهی‌بخشی، آموزش، مشارکت و حمایت از کودکان و حمایت از قربانیان و ساز و کارهای قانون و مشارکت نهادها را در کنار هم دارد. نکته مهم این است که: «برای استفاده از مزیت‌ها و جلوگیری از سوء استفاده از کودکان و استعمار ذهنی کودکان باید به سیاست‌های هماهنگی از سیاست‌های ملی و هدفمند با شرایط ملی و بین‌المللی برسیم بپردازد.» یک پدیده جهانی در اینترنت، فرصت‌ها برای پیشبرد آموزش و توسعه شخصی و آسیب‌ها و تهدیدهای آن است که باید از کودکان صورت بگیرد، باید درنتیجه جهانی شوند: «به صورت محلی و منطقه‌ای قابل مدیریت نیست و نیاز به مشارکت و همکاری با کنشگران جهانی دارد.» بسته‌های سیاستی در زمینه‌های حفاظت از کودکان در فضای مجازی به قدری بر بومی داخلی می‌دهند که با سندهای محدودکننده دیگری در زمینه فضای مجازی پیوند می‌خورند. در واقع، اطلاعات زیادی برای این است که آیا از کودکان بهانه‌ای برای کنترل بیشتر بر روی اینترنت عمومی خواهد بود؟

اگر دوست داشتی امتیاز دادن یادت نره!