طبق گزارش‌ها میزان ذخایر کشف‌شده از عناصر کمیاب توسط ترکیه به‌حدی است که با پشت سر گذاشتن ذخایر چین می‌تواند تا هزار سال پاسخگوی درخواستی جهانی باشد. اما نظر به مقامات صداقت ترکیه‌ای بدبین هستند.

فاتیح دونمز، وزیر انرژی و ذخایر طبیعی ترکیه درمقابل تونل بزرگ حفاری‌شده در دل سنگ‌های بزرگ پشت تریبون تا از یک خبر بزرگ پرده بردارد. او با افتخار اعلام کرد که زمین زیر پای او حاوی ۶۹۴ میلیون تن از عناصر کمیاب زمین است. او اضافه کرد که این ذخایر جدید کشف شده است با ذخایر کشور چین رقابت کند. تا دو هفته پس از اعلام این خبر مقالات متعددی در مورد ستایش کشف بزرگ ترکیه به نگارش درآمد. سرخط یکی از گزارش‌ها این بود: «برو کنار چین!»

در کل هفده عناصر کمیاب زمینی وجود دارد که بسیاری از آن‌ها در محصولات پیچیده و حساس با استفاده از فناوری بالا می‌شوند، از دوربین‌ها و تلسکوپ‌ها گرفته شده تا دستگاه‌های اشعه ایکس و سیستم هدایت موشک‌ها. برای مثال از نئودیمیم برای ساخت مغناطیس‌های موتورهای وسایل حمل‌ونقل برقی و توربین‌های بادی استفاده می‌شود. سریم یکی دیگر از عناصر کمیاب است که در ساخت مبدل های کاتالیزوری از آن استفاده می شود. برخی دیگر از عناصر کمیاب در ساخت آلیاژها و استحکام بخشی به فلزات به کار می‌روند.

مقاله مرتبط:

آکادمی فدرال سیاست‌های امنیتی آلمان به‌دلیل استفاده از این عناصر در ساخت محصولات حساس در مقاله‌های عنوان کرده است که این عناصر «دارای استراتژیک برای اقتصاد و امنیت جهان غرب» هستند.

به‌رغم این‌ها که ذخایر کافی از این مواد بارزش در سراسر جهان وجود دارد؛ اما تا به‌امروز هیچ کشوری به اندازه‌ی چین در تولید و فرآوری این مواد سرمایه‌گذاری نشده است. بر اساس آمار سازمان زمین‌شناسی ایالات متحده آمریکا هفتادوهشت درصد کمیاب‌های وارد شده به این کشور در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۲۰ از مبدأ چین بوده است. کشور چین همچنین تولید کننده هشتاد درصد محصولات فرآوری شده از عناصر کمیاب زمین است.

این محصولات در واقع ترکیبی از فلزات کمیاب است که با هدف استفاده آسان برای ساخت محصولات متنوع، عملیات تولید فرآوری روی آن‌ها انجام می‌شود و صنایع تولیدکننده محصولات پیشرفته به‌صورت مستقیم می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند. جزء جهان در این عناصر کمیاب به چین متکی هستند. باید گفت که چین خود بزرگ‌ترین مصرف‌کننده این عناصر می‌شود.

با در نظر گرفتن این موضوع می‌توانم فهمیدم چرا خبر کشف ذخایر بزرگ عناصر کمیاب در ترکیه را به‌خود جلب کرده است. اما کترین گودایناف زمین‌شناس ارشد سازمان زمین‌شناسی بریتانیا باید در مورد ذخایر کشف‌شده از سوی ایالات متحده ترکیه اطلاعاتی ارائه شود. او میگوید:

این گفته که ما همین چند وقت پیش از وجود ذخایر عناصر کمیاب با این حجم بیشتر آگاه شده‌ایم کاملاً نادرست است.

گودایناف اضافه می‌کند که بدون انجام ارزیابی استاندارد استانداردهای جهانی صنعت معدنی نمی‌توان در میزان میزان عناصر کمیاب مرغوب و قابل استخراج در ترکیه آهارنظر کرد. قابلیت ذیل اصلی‌ترین کیفیت ارزش خایر معدنی است.

مقاله‌ای که چندی پیش در گلوبال تایمز، نشریه رسمی حزب کمونیست چین منتشر کرد، اظهارنظری از یک شرکت بزرگ فولادی چینی به‌نام گروه فولاد گائوبنگ یونایتد بود که به ادعای وزیر انرژی ترکیه انتقاد می‌کرد. در این اظهارنظر با اشاره به محصولات ترکیبی فرآوری شده، از ترکیبات کمیاب به دست آمده است:

اگر ذخایر به‌شکل کشف‌شده‌های کمیاب در این صورت باتوجه به میزان ذخایر کشف‌شده باشد، باید ترکیه بالاتر از چین در مقام اول جهان قرار گیرد.

در ادامه این گزارش آمده است که رقم ۶۹۴ میلیون تن احتمالاً به مواد معدنی فرآوری‌نشده اشاره دارد. گفتنی است که پس از پشت گذاشتن عملیات طاقت‌فرسای فرآوری این مواد معدنی می‌توان به ترکیبات گران‌بهای کمیاب دست پیدا کرد.

گودایناف تخمین می‌زند که ۰٫۲ تا ۲ درصد از کل ذخایر اعلامی توسط ترکیه به‌صورت تنها اکسیدهای عناصر زمینی است که رقمی در حدود ۱۴ میلیون تن می‌شود. این میزان ذخایر البته بسیار باارزش بوده اما بسیار کمتر از ذخایر اکسید عناصر کمیاب چین با ۴۴ میلیون تن است. مجله علمی وایرد با تماس با وزارت انرژی و ذخایر طبیعی ترکیه و شرکت دولتی معدنکاوی اتی مادن خواستار شفاف سازی در این زمینه منتشر شد. اما پاسخی دریافت نشده است.

بیانیه‌ای مطبوعاتی رسمی دولت ترکیه درمورد این کشف بزرگ جزئیات اندکی است. اما گودایناف گمان می‌کند که این ذخایر کشف‌شده همان ذخایر است که در نزدیکی شهر اسکی‌شیر در شمال غرب ترکیه واقع شده است. گودایناف و همکاران او پنج سال پیش با سفر به این منطقه درمورد پتانسیل تولید مواد کمیاب از این کانسار مطالعه‌کرده و یافته‌های خود را به‌صورت آکادمیک منتشر کردند.

مواد معدنی فلزی زمین

در گذشته وجود ماده معدنی باستانیزیت در قیزیل‌چورن شناسایی شده بود. گفتنی است باستانائزیت یک ماده معدنی بارزش حاوی عناصر کمیاب است. گودایناف می‌گوید:

این ذخایر که پیش از این در مورد آن تحقیق کرده بود شبیه به ذخایر بزرگ مواد کمیاب در چین است. در واقع گفت قیزیل‌چورن پتانسیل تولید عناصر کمیاب زمینی را دارد.

دیوید مریمن مدیر بخش تحقیقات فلزات و معدنکاری در شرکت تحلیل بازار وود مکنزی می‌گوید با وجود کشف مواد معدنی بارزش همچنان مولفه‌های محدودکننده‌ای پیرامون ذخایر قیزیل‌چورن وجود دارد. توضیح می‌دهد که عناصر کمیاب برای مواد کانی یکی از مولفه‌ها در ارزش‌گذاری‌های مهم می‌شود. برای مثال اگر این ذخایر بیشتر از سریم و لانتانیم تشکیل شود ارزش آن را پایین خواهد آورد چراکه هم‌اکنون مقدار کافی از این عناصر در بازار وجود دارد.

اگر ترکیه یا هر کشور دیگری موفق به تولید مواد معدنی خام کمیاب شود، باید به‌دنبال محلی برای فرآوری آن باشد. جان هیکاوی مدیر استورم‌کراو کپیتال می‌گوید کشور چین از این نظر نیز حرف اول را در دنیا می‌زند. گفتنی است که استورم‌کراو کپیتال یک بنگاه تحقیقاتی است و با بررسی بر بازار عناصر کمیاب زمینی است.

روشهای تولید برای جداسازی مواد معدنی کمیاب وجود دارد. اما هیکاوی می‌گوید در چین با استفاده از روش حلال رایج است. ابتدا سنگ معدن در اسید حل می‌شود و پس از پاکسازی از مواد کمیاب به‌صورت کنسانتره باقی می‌ماند. این کنسانتره دوباره در اسید حل شده و با یک مایع ارگانیک مخلوط می‌شود. این دو مایع با مخلوط مخلوط می‌شوند اما بعد از پایان عملیات هم‌زنی دوباره از هم جدا می‌شوند و عناصر کمیاب بسته به جرم خود همراه با مایع ارگانیک در جهت هدایت می‌شوند.

با انجام این کار می‌توان عناصر کمیاب را از مایع ارگانیک جدا کرد. اما مرحله‌ای ترکیب و جداسازی مایع ارگانیک و اسید ممکن است صدها مرتبه تکرار شود. هیکاوی در این مورد می‌گوید:

عناصر کمیاب زمین زیادی می‌طلبد و البته به‌هیچ‌وجه ارزان نیست. همچنین برای انجام این کار باید دانش کاملی از تمام مراحل داشته باشید. شاید مراحل تکمیل عناصر هفته از یکه تکه سنگ‌ها طول بکشد.

درنهایت ویتامین‌های کمیاب که از این فرآیند فرآیند و طاقتفرسا به دست می‌آید ازطریق روش‌های فرآوری با فلزات ترکیب می‌شود تا برای مثال در ساخت مغناطیس‌ها با ساختار کریستالی و ویژگی‌های شیمیایی مورد نظر به‌کار رود.

هیکاوی معتقد است چین به‌خوبی می‌تواند هزینه‌های خود را تمام این‌کارها را پایین بیاورد انجام دهد. که قصد دارند عناصر فرآوری کمیاب را در خاک خود انجام دهند با یک چالش بزرگ هستند و آن این است که این مواد همیشه به‌دنبال قیمت‌های پایین و خرید پایدار هستند. از این‌رو بازیگران تازه‌وارد به عرصه‌ی فرآوری مواد کمیاب در این زمینه قادر به رقابت با چین هستند.

مقاله مرتبط:

باید گفت وجود عناصر کمیاب تنها به چین و ترکیه محدود نمی‌شوند. در اروپا و آفریقا قابل‌توجهی کشف شده است، همچنین عملیات ساخت زیرساخت‌های استخراج و فرآوری این مواد در کانادا و آمریکا نیز در جریان است. اما چیزی که می‌تواند تسلط چین بر بازار عناصر کمیاب را به چالش بکشد، ظهور یک قدرت جدید است که بتواند با زمینه‌های چینی در فرآوری این مواد را داشته باشد، نه آن‌ها را تولید کند.

انتظار میرود در سالهای پیش رو مصرفی جهانی برای عناصر کمیاب همچنان بالا باشد. جولی کلینگر، جغرافیدان دانشگاه دلور می‌گوید شاید خبر اعلام کرد که چنین ذخایر عظیمی از سوی مقامات ترکیه مانند منطبق بر واقعیت وجود دارد. اما ذخایر این کشور چندین پتانسیل بالا در مقادیر کمیاب دارد. کلینگر ادامه می دهد:

تفسیر من این است که برخی از مقامات دولتی ترکیه تصمیم گرفتند این موضوع را در اولویت قرار دهند. به نظر می‌رسد ترکیه این کار را برای جذب سرمایه انجام داده است.

کلینگر می‌دهد که عملیات معدن‌کاری جدید در این منطقه که در نزدیکی زمین‌های بارزش کشاورزی قرار دارد باید با نظر گرفتن عملیات زیست‌محیطی آغاز شود. برای مثال مواد شیمیایی دورریز معادن می‌توان ذخایر آبی نواحی اطراف را آلوده کند. در موارد خاص مسائل زیست‌محی از این دست باعث مخالفت‌های جدی منطقه‌ای با معادن جدید می‌شود. برای مثال اخیراً دولت سوئد پس از چند سال با مخالفت‌های سرسختانه‌ای مردم محلی و دوستاران محیط‌زیست با شروع عملیات معدن سنگ‌آهن در شمال این کشور مخالفت کرد. گفته می‌شود این معدن قابل‌توجهی از عناصر کمیاب زمینی نیز دارد.

با وجود پیچیدگی‌های فنی مواد معدنی کمیاب و هزینه‌های اولیه مربوط به اثرات محدود زیست‌محیطی، این کار همچنان در بازار آشتیاق بسیاری به زنجیر‌ه‌ی مجموعه‌ای از عناصر کمیاب بدون مصرف چینی دارد. شاید ترکیه به تنهایی قادر به انجام این کار نباشد اما این کشور می‌تواند به حفظ توازن بیشتر در زنجیره‌ای عناصر کمیاب کمک کند.

آنطور که گودایناف می‌گوید:

مردم تصور می‌کنند که عناصر کمیاب واقعاً کمیاب هستند و چین همه آن‌ها را در اختیار دارد، اما این موضوع اصلاً درست نیست.

اگر دوست داشتی امتیاز دادن یادت نره!